REŞİT KİBAR’IN YURTTAŞLIK HAKKI

 

İklim krizi mi, sistem krizi mi?

 

 

Günümüzde sıkça yaşadığımız orman yangınları, aşırı yağışlar, sıklaşan seller, ekstrem sıcaklık dalgaları ve şiddetli fırtınalar gibi normal dışı doğa olaylarının iklim krizinin bir sonucu olduğu aslında bilimsel bir gerçektir. Her ne kadar bazıları inkar etmeye çalışsa da, yaşanan bu sorunlar atmosferde karbondioksit gazı oranının yükselmesinin beklenen etkileridir.

 

 

Aslında atmosferdeki karbondioksit oranının neden hızla yükseldiği, yeryüzünün kendini yenileme kapasitesi içerisinde neden bu gazın bir türlü tolere edilemediğine baktığımızda karşımıza neoliberal kapitalizmin birikim krizi çıkar. Dünyanın doğal süreçler içerisinde ısınması, soğuması normal karşılanabilirken, ortaya bir iklim değişiminin çıkması, ilk bakışta sanki doğal bir kriz yaşıyormuşuz gibi görünse veya gösterilse de, sistemsel bir krize işaret eder. Kapitalizmin ortaya çıkışından bu yana sıcaklık 1.1 ile 1.2 santigrat derece artmıştır. Neoliberal dönemde ise aşırı sanayileşme ve kentleşme, doğal kaynakların da aşırı sömürüsünü doğurmuştur. Bu nedenle günümüz dünyası, orman, nehir, göl, deniz ve hatta okyanus ölçeklerinde ekosistem taşıma kapasitesini aşmış ve iklim krizini yapısal bir ekolojik – ekonomik krize dönüştürmüştür.

 

 

Geldiğimiz noktada endişe verici olan; neoliberalizmin iklim krizini sahipleniyor görünürken, bizzat krizin yapısal nedeni olan üretim ve güç ilişkilerini yegâne çözüm mekanizmaları olarak sunmasıdır. Sermaye, yapısal birikim krizini aşmak için, ne yazık ki, enerji, madencilik ve inşaat gibi sektörler üzerinden doğaya yönelik saldırılarını artırmaktadır. Bu süreç, bir yandan servetin bir avuç kapitalistin elinde toplanmasına veya temerküz etmesine hizmet ederken, yaratılan büyük sınıfsal eşitsizlikleri daha da derinleştirmekte, ekolojik tahribatları geri döndürülemez biçimde artırmakta, genişletmektedir. Birikim krizi derinleştikçe, kapitalist sistem hizmet ettiği kitleyi daha da daraltmakta, bu çemberin dışında kalan milyonları ise yoksullaştırıp hiçleştirmektedir. Hiçleştirilerek yok sayılanların ilk sıralarında aslında tüm insan ve canlıları da ilgilendiren ormanlar, meralar, tarım arazileri, nehirler, göller ve denizlerle gündelik yaşamlarını birleştirmiş, geçimlik kaynak olarak bu doğal varlıklara bağımlı orman köylüleri, çiftçiler, hayvancılar, balıkçılar gelmektedir.

 

 

Gezegenin ve insanlığın karşılıklı olarak hayatta kalabilmesi, kaynaklarımızın paylaşımını ve yönetimini tek başına bir devlete, uluslararası bir şirket veya kuruma ya da serbest piyasa mekanizmasına bırakarak çözülebilecek kadar basit değildir. Doğal varlıkların sürekliliği ve hiçleşen insanların haklarına yapılan saldırı karşısında, bir yandan mevcut ortak doğal kaynaklarımızı, müştereklerimizi korumak ve savunmak hayatta kalabilmemizin zorunlu bir koşuludur.

 

 

Yaşanan sorunlar ve çatışmalar noktasında ortak kararların alınabileceği, birliktelik ruhunun inşa edilebileceği sosyo-ekolojik bağlamda yaşam alanlarımızın dayanaklılığını arttırmak üzere, insan kolektifliğini güçlendiren, yeni bir yurttaşlığın inşa edilmesine ihtiyacımız var (Kaya, 2024). İnsanlığın bugüne kadar getirdiği iklim krizi ve çeşitli doğa olaylarıyla başa çıkabilmek için, temel fikir ve bilgi kaynağı olarak yaşamın sürdürülebilirliğini esas alan bir özyönetim ancak “yeni bir yurttaşlık anlayışı” getirerek inşa edilebilir. Buradaki yurttaşlık, Arendt’in dediği gibi, bireylerin konuşma ve eylemle görünür oldukları “ortak dünya” temelinde ele alınmalıdır (Kasımoğlu, 2025). Sistemin hızla yok ettiği ya da parçalara ayırdığı “ortak dünyamızda” yalnızca bir orman parçası veya nehir yok olmamaktadır. Ortak kültürel değerlerimiz, birlikte yaşayabilme kapasitemiz ve o doğal alana dair yerel halkın sahip olduğu bilgi ve birikim de yok olmaktadır.

 

 

Bu noktada iklim krizine karşı ihtiyacımız olan yeni yurttaşlık anlayışını yeniden tartışmak gereklidir. Bugün ulus-devletin güvencesi altında, sivil, siyasal ve sosyal haklar toplamı olarak ele alınmış bir yurttaşlık anlayışının içeriğini ortaya koyan yasal bazı tanımlar olsa da, yaşanan çatışmaların yarattığı fiilî tablo, ihtiyaçları oldukça değiştirmiş durumdadır. Bu açıdan baktığımızda yurttaşlık anlayışını yaşanan süreçlere uygun olarak ele almak gerekir. Mitchell’in (2016) ifade ettiği gibi “yurttaşlık anlayışı zaman ve mekân içinde başkalaşan ve dönüşen bir kavram” olarak anlaşılmalıdır. Nitekim antik dönemde politik yaşam, bireyin kamusal alandaki etkinliğinin ve topluluk işlerine katılımının doğal sonucu olarak görülmüş (Ober, 1989) günümüz yurttaşlık anlayışı çoğu zaman oy verme, vergi ödeme, bazı zorunlu yükümlülüklerle sınırlı pasif bir statüye indirgenmiş durumdadır. Bir başka ifadeyle, günümüz toplumunda birey, aktif bir siyasal özne olma imkânını kaybederken yurttaşlık, temsil ve katılım arasındaki canlı bağın kopmasıyla birlikte, biçimsel ve işlevsiz bir hâle gelmiş (Mitchell, 2016) hatta iklim krizinde gözlemlediğimiz gibi, yeniden yaşam hakkını kullanıp kullanmama noktasına yönelmiştir.

 

 

Günümüz kapitalizminin derinleşen birikim krizi, %99’u proleterleşmiş geniş kitleleri kamusal ve sosyal haklarından taviz verdirerek sisteme eklemlemek istemektedir. Yurttaşlığın fiilen iflası anlamına gelen bu süreç, önce eğitim ve sağlık gibi temel sosyal hakların özelleştirme dalgalarıyla gasp ederek, eğitim ve sağlık gibi temel hakları erişilemez duruma getirmiştir.  Bireyleri ise toplumsal bir sınıf ya da kolektif politik bir özne olmaktan çıkarılarak yalnızca pasif bir işçi, tüketici veya seçmen kimliğine indirgemiştir. Benzer durumun doğal varlıklar ve insanlar arasında da yaşatılmaya başlandığını görmek gereklidir. Bu defa doğal varlıklar üzerinde yaşanan bir dönüşümle, yurttaşın bütünsel ve kolektif varlığını kamusal alanda yok ederek, iklim kriziyle mücadelede hayati önem taşıyan toplumsal dayanışma mekanizmaları ortadan kaldırılmaktadır.  Örneğin Karadeniz’de orman alanlarını madenciliğe açıp nehirlere HES yaparken halkın itirazlarını hiçbir şekilde dikkate almayan devlet ve sermaye, sonrasında yaşanan sel felaketinin yalnızca iklim krizi sonucu aşırı yağışlar dolayısıyla yaşandığı söyleyebilir mi? Bu nedenle ölen veya göç etmek zorunda kalan vatandaşların yurttaşlık statüsünü nasıl konuşabiliriz?

 

 

Bu noktada, çitleme kavramı yeniden hatırlanmalı ve günümüz koşullarında yorumlanmalıdır. İngiltere’de 15. yüzyıldan itibaren köylülerin ortak kullandığı otlak ve tarım arazilerinin çevrilerek özel mülkiyete geçirilmesi Marx (1867) tarafından “çitleme” olarak adlandırılmış ve kapitalizmin ilkel birikim sürecinin temel mekanizması olarak kuramsallaştırılmıştır. Günümüzde de, üzerinde yakınındaki köylüler ile uzakta yaşayan yurttaşların birlikte hak sahibi oldukları, varlığı nedeniyle iş edindikleri, su, gıda, yakacak ve yapacak temin ettikleri devlet ormanları, mevzuata uygun olarak bir maden firmasına tahsis edilebilmekte ve belirtilen tüm hak sahipleri mağdur edilirken, sınırlı bir gruba ayrıcalık tanınabilmektedir. Benzer durum, HES yapılmak üzere tahsis edilmiş dereler için de geçerlidir ve aslında Marx’ın söz ettiği çitleme” sürecinin biçim değiştirerek devam ettiğini göstermektedir. Bu açıdan iklim krizi nedeniyle yaşanması beklenen doğa olaylarının felakete dönüşmesinde müştereklerin çitlenmesi önemli bir yerde durmaktadır.

 

 

Gelinen nokta devletin yurttaşa “Ancak seçmen, ucuz emek veya tüketici olursan seni tanırım” dediği, yurttaşın ise “Orman, su, yaşam alanlarımızdır ve bizimdir” diyerek kamusal alanda aktif bir özne olarak var olmaya çabaladığı bir ortamı üretmiştir. Meri mevzuatı değişmez, gelişmez görmek insanlığın yaşadığı evrime aykırıdır. Talep edilen hakları görmezden gelerek hukuku bir kriminalizasyon aracına dönüştürmek, vatandaşı düşman gibi görerek cezalandırmaya dayalı bir düşman ceza hukuku rejimi uygulanmaktadır.

 

 

Düşman kimdir?

 

 

Yasal olan ile “meşru” olan arasındaki sınırın bulanıklaştığı, hatta iyice ayrıştığı bir dönem yaşanmaktadır. Bugün, yüzyıllar öncesinde topraksız köylülerin ihtiyaçlarını dikkate almadan yapılan arazi gasplarının bir benzerinin, tahsis adı altında ve çevre orman köylülerinin, orman varlığının üretebildiği kullanım dışı değerlere itibar eden diğer insanların “haklarını” yok sayarak yapıldığı açıkça görülmelidir. Kamu malı orman alanları, hukuka uygun ama meşruiyeti tartışılan bir şekilde çitlenmektedir. Hatta ve hatta sermaye sahipleri, ormanları gizlice ve yasadışı işgal edebilmekte, 2B uygulamaları, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri gibi düzenlemelerle işgal edilen sahalar işgalcisine hukuken devredilebilmektedir.  Benzer şekilde bir şirket, orman alanında yasal izin prosedürlerini tamamlamadan yasadışı sondaj çalışmasına başlayabilmekte, bu yasadışı faaliyete müdahale edip durduran yerel yönetim yetkililerine ceza davası açılabilmektedir. (Fındıklı Belediye Başkanı bu kapsamdaki bir eylem nedeniyle, kişiyi hürriyetinden yoksun kılma ve ulaşım araçlarının alıkonulması suçlamasıyla halen yargılanmaktadır.) Yaşanan örnekler bir bütün olarak değerlendirildiğinde büyük ölçüde yargı dışı manevralar yoluyla, orman çitlemelerine hukuki bir görünüm sağlama stratejisi ekseninde ilerlendiği görülse de, tekil hadiselere hukuki bir görünüm kazandırarak, yok olan haklar veya yaratılan adaletsizlikler ciddi bir toplumsal çatışma dinamiğini beslemektedir.

 

 

Aslında kökleri daha eskiye dayansa da, uzun iktidar döneminin bir sonucu olarak, AKP-Sermaye ittifakı temelinde şekillenen rejim, hukuku tarafsız bir adalet tesis etme mekanizması olmaktan çıkarıp mülksüzleştirme ve el koymanın temel aracı haline getirmiştir. Türkiye’de hukukun planlı ve organize bir “düzensizlik” aracı olarak kurgulanması, yasadışı orman işgallerinin, maden ruhsatlarının ve sondaj faaliyetlerinin “sonunda nasıl olsa hukuki bir kılıfa kavuşacağına” dair önemli bir güvenceyi sermayeye sunmaktadır. Bu tablo, hukukun yozlaşmasından ziyade bizzat mevcut rejim tasarımının kurucu bir işlevidir (Holston, 2008). Nitekim Karl Marx’ın Ren Eyalet Meclisi’ndeki Odun Hırsızlığı Yasaları tartışmalarında teşhis ettiği üzere devlet, kamusal yararı temsil etmek yerine özel çıkarın ve mülk sahiplerinin adeta bir iş yöneticisine dönüşmekte, hukuku özel mülkiyetin koruyucu aygıtı kılan bir araçsallaştırma rejimi üretmektedir (Leipold, 2024). Mevzuat gereği doğal kaynaklar üzerindeki projeler için işletilmesi gereken idari prosedürler ve ÇED toplantıları, yerel halkın katılımını sağlayan karar mekanizmaları olmaktan çıkarılarak, şirketlerin önündeki teknik engelleri aşma işlevi gören, içi boşaltılmış formalitelere indirgenmiştir. Son 30 yılda Orman Kanunu’nun 40 kez sermaye lehine değiştirilmesi ve çevre mevzuatının defalarca benzer biçimde esnetilmesi aslında hep buna hizmet etmiş görünmektedir.

 

 

 

Yaşanan yapısal dönüşüm, James Holston’ın hukukun kötüye kullanımı olarak tanımladığı normatif yasadışılık, uzayan ve karmaşıklaşan bürokratik süreçler, yasadışı pratiklerin güvenilir biçimde yasallığa kavuşturulması süreçleriyle doğrudan örtüşmektedir (Holston, 2008). Rejim, ünlü “Dostlarım için her şey, düşmanlarım için yasa” ilkesini tam da düşman ceza hukuku mantığıyla işletmektedir. Sermayenin birikim rejimi karşısında kamunun ortak varlıklarını ve haklarını savunanlar, bu kapsamda itiraz eden kitleler, egemen güç tarafından hukuki korumadan çıkarılarak, adeta devletin içsel düşmanı konumuna itilmektedir. Böylece hukuk, yurttaşların haklarını güvenceye alan tarafsız bir normlar dizgesi olmaktan çıkıp; egemenin kendi dostlarına muafiyet dağıttığı, müştereklerimizi yani kamunun ortak varlıklarını çitlerken, bazı vatandaşların temel haklarını yok saydığı ve yaşam haklarını savunan yurttaşları cezalandırdığı bir baskı aygıtına dönüşmüştür.

 

 

Mevcut sistem içerisinde düşmanın kim olduğunu ve onlara neden ceza verilmesi gerektiği sorgulandığında, Aristoteles’in “Kim bir toplulukta yaşamaz veya kimin yaşamaya ihtiyacı yoksa o devletin üyesi değildir ve o, ya hayvan ya tanrıdır” sözü akla gelir (Ambos, 2017). Modern hukukta ise Carl Schmitt’in “Her dinî, ahlaki, ekonomik, etnik ya da diğer karşıtlıklar, insanları dost ve düşman olarak etkili bir şekilde gruplaştırmaya yetecek kadar güçlü olduğunda siyasi karşıtlığa evrilir” tezinden hareketle düşmanın, gücün belirlenmesinin merkezinde bulunduğu ve politikanın doğasında yer aldığı söylenebilir (Ambos, 2017). Locke’a göre ise somut olarak kim düşman olarak görülüyorsa, bu belirleme devlet içinde gerçek anlamda karar verme gücüne sahip olan veya meşru iktidarı elinde bulunduran otorite tarafından yapılır ve kritik bir öneme sahiptir (Ambos, 2017). Ancak bugünün neoliberal rejiminde vatandaş ile düşman arasındaki sınırların belirsizleşmesi, kanuni düzenlemelerin ötesinde devlet-sermaye bileşiminin belirlediği sınıfsal normlarla gerçekleşmektedir. Günümüzde sistem, geniş kitleleri kolektif haklara sahip bütünsel bir yurttaş olmaktan çıkarıp yalnızca uysal birer seçmen, pasif bir tüketici ve esnek bir ucuz emek formuna indirgemektedir. Bu indirgenmiş rolleri ve mülksüzleştirmeyi reddederek kamusal dünyayı ve temel haklarını savunmakta direnen yurttaşlar, egemen güç tarafından yasal güvencelerden arındırılarak bizzat “içsel düşman” konumuna oturtulmaktadır. Balibar’ın ifade ettiği gibi, evrensel yurttaşlık normunun dışına itilen bu kesimler, sistemin gözünde doğrudan doğruya çıplak şiddetin ve düşman ceza hukukunun meşru hedefleri haline getirilir (Balibar, 2017). Sonuç itibarıyla, piyasa mekanizması tarafından yapısı gereği dışlanan milyonların yurttaşlık statüsü fiilen askıya alınmakta ve muhalefet eden yurttaşlar ceza hukuku aygıtıyla bastırılmaktadır.

 

 

Cankurtaran mücadelesine dair

 

 

Bu yazının başlığında adı geçen Reşit Kibar 3 Eylül 2024 tarihinde, aldıkları ve alabilecekleri orman tahsis izinlerine güvenerek Artvin Cankurtaran ormanlarını kesmek için gelen şirket görevlilerince düzenlenen silahlı saldırıda öldürülmüştür. Bu yazının amacı da, buraya kadar verilen temel bilgiler de aslında ilk bakışta “Reşit Kibar cinayeti” şeklinde adli bir vakıa gibi görünen hadiseyi incelemek, Türkiye’deki hukuk sistemi açısından ormanını savunan bir yurttaşın maruz kaldığı hukuki rejimi ortaya koymaktır.

 

 

Cankurtaran bölgesinde 2016’dan bu yana sistematik bir madencilik amaçlı projelendirme çalışması sürmektedir. Bölgede aynı aileye ait çeşitli şirketler tarafından maden ocağı projeleri için başvurular yapılmış, itirazlara konu edilmiş hatta bazıları mahkeme kararıyla ret edilmiştir. Her seferinde mahkeme kararını etkisizleştirecek yeni düzenlemelerle yeniden proje başvurusu yapılmıştır. Çifteköprü köylülerinin verdiği hem toplumsal hem de hukuksal mücadele sonucunda idare mahkemesi tarafından iptal kararı verilmiş ve projeler hayata geçirilememiştir. 2023 yılına gelindiğinde, yine aynı aileye ait daha büyük bir şirket olan Yapısoy Holding tarafından “mesire alanı projesi” adı altında bu defa “turizm projesi” için başvuru yapılmıştır. Projenin duyurulmasından 3 Eylül 2024 tarihine kadar, köylüler tarafından çeşitli kurumların ve bilim insanlarının da katıldığı basın toplantıları düzenlenmiş, köy kooperatifi çatısı altında örgütlenilmiştir. Bu çalışmalarda; projenin hayata geçirilmesi hâlinde köyün doğal kaynaklarının zarar göreceği, bölgede ciddi ağaç kesimi yapılacağı, paravan bir proje olduğu ve orman statüsü kaybettirilerek alanda maden ocağı açma hakkının elde edilmeye çalışıldığı belirtilmiştir. Ayrıca Orman Genel Müdürlüğü (OGM), Kaymakamlık ve Valilik gibi kamu kurumlarına sunulan şikâyet dilekçeleri verilmiş ancak bu dilekçelere herhangi bir cevap alınamamıştır. Cinayetin işlendiği 3 Eylül 2024 gününden bir gün önce, şirketin ağaç kesimine başlayacağını duyurması üzerine Reşit Kibar’ın da içerisinde bulunduğu bir grup köylü dilekçelerini Borçka Orman İşletme Müdürlüğü’ne vererek projeyi istemediklerini, köyde bu projeden kaynaklı güvenlik problemi yaşandığını ve buna dair önlem alınması gerektiğini yeniden belirtmişlerdir. Ancak burada da idare suskunluğunu korumuştur.

 

 

Cinayete giden bu süreçte; kamu kurumlarının yurttaşların taleplerini dikkate almaması, projenin onaylanma aşamasında hukuk dışı yollarla köylülere rüşvet teklif edilmesi ve şirket sahibinin köye gelerek köylüleri jandarmayı üzerilerine salmakla tehdit etmesi gibi durumlar, aslında Çifteköprü köylülerinin de yurttaşlıktan dışlanan milyonların içerisinde yer aldığını göstermektedir. Köylüler vatandaş olarak ormanıma dokunma demenin sonuçlarını düşman ceza hukuku açısından ve ağır bir şekilde yaşamaya başlamıştır.

 

 

3 Eylül 2024 günü, iş makinelerinin çalışmasını durdurmak ve ağaç kesimini önlemek üzere nöbet başlatmak amacıyla, Cankurtaran ormanlarına çıkan köylüler karşılarında silahlı şirket çalışanlarını bulurken, kamu güvenliği adına herhangi bir önlem alınmadığı da görülmektedir. Köylüler ile şirket yetkisi Fikret Merttürk ve çalışanı Muhammet Ustabaş arasında çıkan tartışma sonucunda köylülerin üzerine ateş açılmış, Reşit Kibar ölmüş, 2 kişi de yaralanmıştır. Diğer köylüler ancak silahtaki merminin bitmesi sayesinde hayatta kalabilmişlerdir. Bu olay, vatandaşın yaşam hakkının şirket tarafından gasp edilebildiğini ve buna alan açan bir hukuk sistemimizin var olduğunu açıkça göstermektedir. Suçu önleyici hukuk mekanizmalarının hiçbirinin çalışmaması sonucunda, önce köylüleri fiili hak arama eylemlerine zorunlu bırakan bir ortam yaratılmış ardından da bu cinayet gerçekleşmiştir.

 

 

Cinayet sonrasında, faillerden silah sahibi Fikret Merttürk bir gün dahi gözaltında tutulmazken üzerine ateş açılan köylülerden Dursun Ali Koyuncu olaydan hemen sonra tutuklanmış ve 3 ay cezaevinde kalmış üstelik Artvin Cezaevi’nde kalması gerekirken Kars Cezaevi’ne sürülerek tecrit edilmeye devam edilmiştir. Geçtiğimiz aylarda olayın mağduru olan olay yerindeki köylüler hakkında sanık sıfatıyla dava açılmış; kendilerine silahla saldıran şahıslara karşı kendilerini savundukları için mala zarar verme suçlamasıyla yargılanmaları talep edilmiştir. Cinayet dosyasında sanık olarak yargılananlar ise sadece olay anında orada bulunan iki şirket çalışanıdır. Şirket sahibi Yunus Merttürk ve önlem almayan kamu görevlileri hakkında herhangi bir suçlama bulunmamaktadır. Cinayet olayı dışında ise olay öncesinde ve sonrasında köylüler tarafından yapılan basın açıklamaları gerekçe gösterilerek 2911 sayılı Kanun’a muhalefetten soruşturmalar başlatılmıştır.

 

 

Bu olayda “Düşman kimdir?” diye bir soru sorulduğunda, yaşanan olaylar devletin Çifteköprü köylüleri şeklinde bir yanıt verdiğini göstermektedir. Duruşma esnasında şirket avukatlarının köylülere bağırarak “Siz kim oluyorsunuz da devletin onay verdiği projeyi engellemeye çalışıyorsunuz?” demesi de bunun açık bir beyanıdır. Devlet, hukuk araçlarını kullanarak yurttaşları açık bir şekilde kriminalize etmeye yöneltecek bir ortama dönüldüğünü ise kayıtsızlıkla izlemiştir. Cinayeti işledikten sonra şirket görevlilerinin aradığı isimler arasında OGM personelinin, jandarma komutanının ve şirket sahibinin bulunması, Artvin ili özelinde OGM personeli, şirket sahibi, kaymakamlık ve valilik arasında aktif bir iletişim ağının kurulabildiğini ama nedense aynı ağın köylüler, OGM, jandarma, kaymakamlık ve valilik arasında kurulamadığını göstermektedir.  Şirket ve mülki idareciler arasında böylesi güçlü bir ağ kurabilirken, köylülerin taleplerine dair kamu kurum ve görevlileri tarafından muhatap dahi alınmayarak iletişim kuramaması açık bir organizasyonunu işaret etmektedir.

 

 

Bütün bu yargılama sürecine baktığımızda, sadece orman alanını savundukları için yurttaşların en temel medeni hakkı olan adalete erişim hakkının ihlal edildiği görülmektedir. Bu noktada yaşam kaynaklarına erişim ve yaşam kaynaklarını koruma hakkını kullanamamanın adaletsizliği yaratan kök neden olduğu gözden kaçırılmamalıdır. Adalete erişim hakkının kendisi, yurttaşların tüm haklarının hayata geçirilmesini güvence altına alır ve herhangi bir uyuşmazlık durumunda yurttaşların haklarına erişip erişemeyeceğini, bu erişimin yalnızca kanun metninin uygulanmasını değil, aynı zamanda adil muameleyi de içerip içermediğinin sınırlarını belirler (Balibar, 2017) ki yaşam hakkı ile karşılıklı bağımlılık gösterdiği Cankurtaran örneğinden de görülmektedir. Başka bir ifadeyle, etkili bir adalet sistemi, salt yasal olanın her zaman adil, meşru olmadığı sorununu hesaba katmak zorundadır. Bu hak, demokratik bir rejimde kamusal alanın tamamlayıcı unsurlarından biridir (Holston, 2008). Bu alan içerisinde adalet hakkını güvence altına almak mahkemelerin görevidir. Dolayısıyla Reşit Kibar davasında olduğu gibi, köylülerin mahkemelerin kendi adil yargılanma haklarından yoksun olduğunu düşünmeleri bir bütün olarak adalet sistemi itibarsızlaşmaktadır.

 

 

Reşit Kibar ve köylüler, James Holston’ın kavramsallaştırmasıyla isyankâr yurttaşlık pratiği sergilerken, yerleşik yönetim anlayışlarını, hak tasavvurlarını ve toplumsal hiyerarşileri sarsmaktadırlar (Holston, 2008). Neoliberal sistemin hegemonik gündelik yaşam düzenine, güvenlik biçimine ve itaat pratiklerine karşı bir eylemsellik ortaya koymuşlardır.

 

 

İsyankâr bir iklim yurttaşlığı

 

 

Son yıllarda Türkiye’de demokratik rejimin tamamen geçerliliğini kaybettiği, tek adam rejimine geçiş yapıldığı bir süreç yaşanmaktadır. Aslında yalnızca Türkiye’de değil, tüm dünyada yukarıda açıklanan kapitalist sistemin birikim krizi yaşanırken, artan devlet şiddeti, yolsuzluklar, gitgide itibarsızlaşan yargı erki ve yurttaşlara yönelik hak ihlallerinde bir artış eşlik etmektedir. Hukuk sistemindeki yetersizlikler yurttaşların haklarını arayamayacağı, mahkemelerin toplumsal ilişkilerde sermayeyi ve devlet görevlilerini koruyarak karar vereceği yönünde güçlü bir inanç yaratmaktadır.

 

 

Türkiye özelinde ormanını, suyunu, toprağını savunan yurttaşlara yönelik hak ihlalleri son yıllarda oldukça yoğunlaşmaktadır. 2023 Temmuz’unda Akbelen ormanlarını savunduğu için Muğla Milas’a bağlı İkizköy’den Esra Işık’ın 2025 yılında tutuklanması, bunun en bariz ve güncel noktalarından biri olmuştur. Devletin ekoloji ve temel haklara yönelik mücadeleleriyle ilgili düşman ceza hukuku uygulamaları, sivil toplum örgütlerinin raporlarındaki verilerle de somutlaşmaktadır. Polen Ekoloji’nin 2022 Yılı Ekolojik İhtilaflar Raporu’na göre yalnızca bir yıl içinde Türkiye çapında 362 ekolojik ihtilaf yaşanmış (Polen Ekoloji Kolektifi, 2023) ve bu süreçlerde halk, doğayı korumak isterken kolluk kuvvetleriyle doğrudan karşı karşıya bırakılmıştır.

 

 

Yurttaşların hem Türkiye’de hem dünyada yeni bir hukuk zeminine ve bu zemin üzerinden inşa edilecek bir yurttaşlık tanımına ihtiyacı vardır. Türkiye’de bir süredir ekoloji hareketi içerisindeki kooperatifleşme, taban örgütlenmeleri ve yağmacı projelere karşı fiilî olarak ortaya konan eylemlilikler yurttaşların toplumsal pratiklerindeki yeni hukuk kaynaklarının başlangıç adımlarını göstermektedir. Hukuki olan ile olmayan arasındaki bu kayma, siyasal alan açısından derin bir açmaz yaratmakta kimin düşman kimin vatandaş olduğu, kimin iklimi kimin sermayeyi savunduğu, neyin hukuki olup neyin olmadığının çizgisini belirlemektedir. Ancak böylesi alternatif bir iklim yurttaşlığının inşası, uzun bir süre boyunca toplumsal dönüşüme eşlik edecek hukuki kazanımlarla gerçekleştirilebilir. Mevzi mevzi, alan alan inşa edilen öz örgütlenmeler ve bunların direniş hukukları yeni bir sistemin kurucu unsurları olacaktır ve gerçekleşen her iklim yurttaşlığı pratiği neoliberal sistemin yetmezliğinin bir dışavurumudur. Yurttaşlığı yeniden tanımlayan bu alternatif süreç ve pratikler, geleceği ve serveti olmayan mülksüzleşmiş bir sınıfı, sadece sömürülen bir insan topluluğu olmaktan çıkararak, yeni bir yurttaşlık inşasının kurucu kapasitesi olarak inşa edecektir. Böylelikle iklim kriziyle mücadelenin önemli sac ayaklarından birini oluşturan ortak kamu varlıkları ve temel hak korunması ve varlığını sürdürebilmesinin sağlanması için bireyden önce toplum olarak var olabilme bütünlüğü oluşturacaktır.

 

 

KAYNAKÇA

 

Ambos, K. (2017). Düşman ceza hukuku (S. Oğuz, Çev.). Küresel Bakış, 7(22), 77-107.

Balibar, É. (2017). Citizen subject: Foundations for philosophical anthropology (S. Miller, Çev.). Fordham University Press.

Dean, K. (2003). Capitalism and citizenship: The impossible partnership. Routledge.

Holston, J. (2008). Insurgent citizenship: Disjunctions of democracy and modernity in Brazil. Princeton University Press.

Kasımoğlu, A. (2025). Kamusal alanın krizi bağlamında yurttaşlık ve eylem: Arendt’in siyaset felsefesinde kuramsal bir analiz. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 15(2), 274-284.

Kaya, S. B. (2024). Müşterek bir “sorun” olarak iklim krizi: Dayanıklılığın artırılmasında müşterekleşmiş tasarım pratiklerinin rolü [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.

Leipold, B. (2024). Citizen Marx: Republicanism and the formation of Karl Marx’s social and political thought. Princeton University Press.

Mitchell, K. (2016). Neoliberalism and citizenship (Bölüm 10, ss. 104-115). Springer.

Polen Ekoloji Kolektifi. (2023, 8 Ocak). 2022 yılı ekolojik ihtilaflar raporu. Polen Ekoloji.

Wells, C. (2008). Abraham’s sacrifice. E. F. Isin ve G. M. Nielsen (Ed.), Acts of citizenship içinde (ss. 75-78). Zed Books.

 

  • Yazının görseli yapay zeka aracılığıyla üretilmiştir.
2021 yılında Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden mezun oldu. Yüksek lisansına 2025 yılında İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Orman Mühendisliği Anabilim Dalı, Orman Ekonomisi programında başladı. Doğa savunucusu Reşit Kibar cinayet davasının avukat ekibinde aktif olarak görev almaktadır. Orman ve çevre hukuku, ekoloji ve feminizm alanlarında çalışmalarını sürdürmektedir.